Over computer-«gravure» «Russisch Ex-librisblad»

De eentonigheid van de gevoelens van de kunstenaar, de eentonigheid van de intonatie van zijn stem en de eentonigheid van de artistieke procédés leiden tot een gevoel van monotonie in de scheppingskunst. Tegenwoordig brengt de computergrafiek binnen de beeldende kunst ons daartoe.

Men kan het woord «print», dat afdruk betekent, vele malen uitspreken, maar er telkens iets anders onder verstaan. In het eerste geval kan het gaan om drukwerk in een drukkerij, in een grote oplage, de zogenoemde offsetdruk. In het tweede geval kan het een printerafdruk zijn, dat wil zeggen vermenigvuldiging vanaf een computer door middel van een printer. In het derde geval gaat het om drukwerk in een grafische werkplaats of in het atelier van een kunstenaar.

In het eerste geval bestaan er bepaalde technologische processen voor de vervaardiging van de drukvorm en voor het drukken. Afhankelijk van de drukprincipes bestaan offsetdruk en hoogdruk van de afbeelding. Bij typografisch drukwerk worden oorspronkelijke vormen vervaardigd die slechts kopieën van de originelen zijn. Typografisch drukwerk vereist een bepaalde vakbekwaamheid bij het vervaardigen van de afdruk, evenals het bewerken, passend maken en instellen van de vorm en het maken van proefdrukken vóór de oplage.

Het tweede geval van drukken stelt minder hoge eisen. Het resultaat wordt bepaald door beeldmateriaal dat is gescand of «geslaagd» op de computer is bewerkt. Het gaat om programma’s van «Adobe», «Corel» enz. Technisch gezien wordt de afbeelding gescand en vervolgens verder bewerkt, of in de bovengenoemde programma’s gecreëerd. Daarna wordt zij op gegevensdragers opgeslagen en met behulp van een printer vermenigvuldigd. Wanneer het resultaat mislukt, kan de kunstenaar altijd terugkeren naar de oorspronkelijke, op de computer opgeslagen variant en het werk opnieuw voortzetten. De methode is eenvoudig en voor iedereen toegankelijk die over kennis en ervaring met grafische programma’s beschikt.

De meest polyfone en veelzijdige drukmethode is vermenigvuldiging in het kunstenaarsatelier. De zogenoemde individuele auteursafdruk. Hier kunnen grote successen en resultaten worden bereikt.

Artistieke druk wordt in drie soorten verdeeld:

1 Hoogdruk, of reliëfdruk - waarbij de afbeelding op het papier wordt afgedrukt vanaf de verhoogde, uitstekende delen van de drukvorm (bij houtgravure, linoleumsnede en kunststofgravure).

2 Vlakdruk - een afdruk vanaf het vlakke, egale oppervlak van de drukvorm (bij lithografie).

3 Diepdruk - de afbeelding wordt vanuit de verdiepte delen van de drukvorm afgedrukt (bij ets).

Iedere grafische techniek is doorgaans verbonden met één bepaalde drukmethode. Er bestaan professionele begrippen als «diepdruktechniek», «vlakdruktechniek» en «hoogdruktechniek». Iedere drukmethode en iedere grafische techniek verlenen het werk geheel bijzondere, onnavolgbare artistieke kwaliteiten. De kunstenaar brengt in zijn werk op alle mogelijke manieren de kenmerkende grafische technieken, of zoals men ze noemt «manieren», naar voren en benadrukt ze: de etsmanier, de lithografische manier enz. De schepper breidt in zijn activiteit voortdurend het bereik van de beeldende middelen voor het creëren van een kunstwerk uit.

Naast de graveertechnieken moeten ook alle processen voor de vervaardiging van een afdruk worden gekend en gevolgd. Het betreft het weken van het papier, het uitrollen of aanbrengen van inkt op de vorm, het verwarmen en aandrukken van de vorm en het drogen en bijsnijden van de afdruk. Men moet afdruk na afdruk deze moeilijke «print» leren beheersen, wat niet kan worden gezegd van één afdruktoets op het toetsenbord van een computer.

Na het voorgaande is het onmogelijk een gedrukt werk dat door een schepper op magische wijze, met zijn handen en zijn ziel, is vervaardigd op gelijke wijze te behandelen als een door een printer geprogrammeerd werk. Dit doet denken aan de vergelijking tussen klassieke muziek en «popmuziek». Maar deze nemen nooit aan dezelfde wedstrijden en categorieën deel.

Het drukproces is voor een graficus een even belangrijke fase als het schetsen en graveren. Bij de ets is het drukproces wellicht belangrijker dan bij welke andere techniek ook. De auteur volgt de kwaliteit van iedere afdruk aandachtig, selecteert en ondertekent deze en brengt uitsluitend de beste bladen uit de oplage in omloop. Alle exemplaren van de auteursoplage zijn originelen, bezitten allemaal de waarde van een origineel, behouden allemaal de belangrijkste kwaliteiten van het werk en zijn nooit volkomen identiek. Bij iedere nieuwe afdruk kan de kunstenaar de tint van het papier en de inkt veranderen en de intensiteit van de gehele ets of van afzonderlijke details verzwakken of versterken. Het aantal mogelijke afdrukken (de oplage) hangt af van het materiaal van de drukvorm en de uitvoeringswijze ervan (de manier). Voor iedere etsmanier bestaan redelijke grenzen aan de oplage en de etser stopt met drukken zodra de drukvorm begint te slijten. Afdrukken van een versleten vorm leveren een duidelijk onbevredigend resultaat op. De gravure en de oplage kunnen hierdoor in de ogen van professionals in diskrediet worden gebracht.

Het belangrijkste is het contact met de vorm niet te verliezen, ongeacht of het diepdruk of hoogdruk betreft. Ongeacht of het een zwart-witte of gekleurde gravure betreft. De afdruk van de schepper moet handgemaakt en oorspronkelijk zijn.

Laten wij het proces van het graveren van de «plaat» bekijken; ongeacht of het hout betreft, dat wil zeggen houtgravure, of koper of zink, dat wil zeggen ets. Het werk aan een kunstwerk is magie, een mysterie, nog afgezien van het grote aandeel noodzakelijk ambacht. De «plaat» moet worden geschuurd, gepolijst en gegrond. Daarop moet de tekening «omgekeerd», in spiegelbeeld, worden aangebracht. Van tijd tot tijd moet de compositie met behulp van een spiegel worden gecontroleerd. Alleen de eerste proefdruk toont of de afbeelding, verdere uitwerking en reiniging correct zijn. Daarna volgen de kleurkeuze, het bereiden van de inkt en de langverwachte druk. Dit is reeds de afsluitende, zenuwslopende en tegelijkertijd feestelijke fase. Op dat moment kan een uniek werk ontstaan dat letterlijk slechts in één exemplaar bestaat. Een exemplaar dat door de individuele eigenschappen en visie van de meester enig in zijn soort is. Dankzij Zijne Majesteit het Toeval. Maar dit is geen oplage meer. Het is een tentoonstellings- of wedstrijdexemplaar dat met een bepaalde toestand en een bepaald thema is begiftigd.

Dit proces kan op geen enkele wijze als gelijkwaardig aan een computerafbeelding worden beschouwd en bijgevolg kunnen handmatige en elektronische druk ook niet samen aan dezelfde wedstrijden deelnemen. Het zijn verschillende gewichtsklassen.

Ik wil de rol van de computer geenszins geringschatten. Zijn mogelijkheden en rol zijn onvervangbaar in grafisch ontwerp, bij het werken aan schrift en bij compositorische zoektochten. Tegenwoordig is deze hulp eveneens aanwezig bij het werken aan handgeschreven letters, maar dat is reeds een ander onderwerp.

Op dit moment kunnen computerprogramma’s nog geen taken uitvoeren op het gebied van de beeldende kunst, op het gebied van het onderbewuste en emotionele, aangezien de opdrachten aan de toetsen zeer bewust worden gegeven en de elektronische componenten nog niet zo volmaakt zijn.

Maar dit is slechts één deel van de problemen. In de moderne wereld ontwikkelt de elektronica zich in een ongekend tempo. In vrijwel ieder huis staat een computer. Dankzij de computer bestaat het internet. Dit is nog een venster op de wereld, nog een venster op informatie, maar ook nog een venster op compilatie en plagiaat. Een massa «kunstenaars»-computergebruikers heeft zich, gewapend met de verworvenheden van elektronische programma’s, tot computergrafiek gewend, in de veronderstelling dat iedereen met de hand een muis kan bewegen en hoge resultaten kan behalen. Dit is toch geen graveren. Daarbij houden zij er echter geen rekening mee dat talent, hart en persoonlijkheid aan ieder creatief proces ten grondslag liggen. De kunstenaar moet de compositiewetten bestuderen en begrijpen dat alleen een harmonieuze combinatie van elementen op het vlak, de plasticiteit van de lijnen en het contrast de gehele structuur van de compositie bepalen. Zuiverheid van de afbeelding en de afwezigheid van «overbelasting» zijn onmisbare eisen voor iedere compositie, in het bijzonder voor grafiek in klein formaat.

Naar mijn mening is er bij de «kunstenaars»-computergebruikers veel zelfexpressie en pretentie van computermeesterschap, maar ontbreken de emotionele ervaringen en de vlucht van de schepper die eigen zijn aan de auteur van een werk. In computerafbeeldingen is de mens doorgaans afwezig. Er bestaat een omgeving, er bestaan texturen, kleuren en tonale verhoudingen. Maar afbeeldingen van een gezicht of figuur zijn zeer zeldzaam, bijzonder problematisch en verschijnen in de vorm van stilering of groteske. Men wil echter ook het «Meisje met perziken» zien. Blijkbaar is de computergrafiek vanwege haar huidige mogelijkheden voorbestemd om abstract te zijn.

In computerex-librissen worden doorgaans verschillende grafische technieken nagebootst en worden aan de vorm artistieke opgaven «opgedrongen» die vreemd zijn aan haar aard. Wij zien zowel pseudo-ets met haar rijke tonen als pseudo-hoogdruk met kleurverlopen en prachtige letters uit programmabibliotheken. Maar in dit alles ontbreken emotionele ervaringen en afwijkingen. Alles is correct en steriel. Het ontbreken van deze mogelijkheden verhindert de ontwikkeling van de persoonlijke eigenschappen van de kunstenaar. De grafische taal van iedere kunstenaar moet individueel, onnavolgbaar en eigenzinnig zijn. Onnavolgbaar worden is zelfs met een groot arsenaal aan middelen, technieken en andere bestanddelen een enorme opgave. Geen enkele computer kan rekening houden met de genoemde opmerkingen. Er is een schepper nodig die ontwikkeld, getalenteerd en moedig is.

Tot besluit - naar aanleiding van deze overwegingen - wil ik zeggen dat wedstrijdprogramma’s moeten worden opgebouwd zoals het thema of de techniek dit veronderstelt. De plaatsen moeten tussen gelijkwaardige technieken worden verdeeld. Het verdelen van plaatsen tussen ets en computer, tussen houtgravure en computer, is absurd. Wanneer wij spreken over grafiek en gravure, moeten dergelijke wedstrijden het meesterschap van de schepper, zijn gedachte, compositie, graveerwerk en handmatige druk stimuleren. Zij moeten de plaats van het werk binnen de beeldende reeks van de kunst bepalen, en niet binnen de computer-«print».