Artikelen en publicaties

Tegenwoordig verandert het traditionele begrip van het woord ‘design’ ingrijpend. Design is in wezen niet langer alleen het vormgeven van de materiële wereld om ons heen. Het werkterrein ervan wordt aanzienlijk breder. Design groeit uit tot een wereldwijd instrument dat marketing en sociologie naar de achtergrond dringt. Design dringt door tot de diepste niveaus van onderzoek.

Bij de beschouwing van het portretthema binnen het brede spectrum van het ex-libris is het noodzakelijk de portretcanon te analyseren, het werk van meesters van de portretminiatuurprent vanuit historisch perspectief en van hedendaagse meesters van dit genre te bestuderen, evenals de portretvoorstelling in het moderne ex-libris te volgen.

Pjotr Nikolajevitsj Vlah werd in 1945 geboren in de stad Comrat, Moldavische SSR. Hij studeerde af aan de Republikeinse Kunstschool I. J. Repin in Chisinau en aan het Staatsinstituut voor de Grafische Kunsten I. Fjodorov in Lviv.

Al vele jaren bestaat er (met een tendens tot verdwijnen) een dergelijk intiem genre van de grafiek in klein formaat als de nieuwjaarswensgravure, de zogenoemde «PF» (pour féliciter), wat uit het Frans vertaald «ter felicitatie» betekent. Wat maakt deze kleine miniatuur uniek? Het unieke karakter van de oorspronkelijke bron? De voorrang van het origineel? Het handgemaakte karakter of de nauwe samenhang tussen de verbeeldingskracht van de kunstenaar en de initiatiefnemer van de felicitatie. De wensgravure wordt vervaardigd in opdracht van een particulier of een organisatie, maar ook door een kunstenaar voor persoonlijke felicitaties.

Vanaf ongeveer de jaren zestig, met de ontwikkeling van de boekproductie, ontwaakt overal belangstelling voor het boekmerk. Bibliofielen en kunstenaars beginnen zich steeds duidelijker bewust te worden van hun diepe verbondenheid met de veelzijdigheid van de cultuur. In wezen herontdekt de jonge generatie tijdens de dooiperiode «haar eigen cultuur», kunst en literatuur. Er ontstaat behoefte aan het classificeren, bewaren en markeren van particuliere bibliotheken. Het boekmerk-ex-libris herleeft.

Het werk van Vladimir Sjejko kan tegenwoordig in de eerste plaats worden beoordeeld aan de hand van het boekmerk en de presentatiegrafiek in klein formaat. Op dit gebied heeft hij zich volledig ontplooid en verwezenlijkt. Sjejko is standvastig in zijn bezigheden en dient slechts drie muzen: de televisie, waar hij ongeveer veertig jaar werkzaam is, het ex-libris en het verzamelen van boekmerken en postzegels.

De boekmerken werden geëxposeerd op de Internationale Tentoonstelling van Boekgrafiek (1971, Leipzig-Duitsland); de Ex-libristentoonstelling van de gehele Sovjet-Unie (1972, Lviv-Oekraïne), de internationale tentoonstelling «Boek-75» (1975, Moskou), de Eerste Republikeinse Tentoonstelling (1976, Chisinau) en de internationale tentoonstelling «Schrijvers en literatuur van Roemenië» (1992, Aradja-Roemenië). Sinds 1976 is hij lid van de Kunstenaarsbond van de USSR. Hij woont en werkt in Chisinau, Moldavië.

Ik maak geen aanspraak op een diepgaand onderzoek naar het werk van Valentin Aleksandrovitsj Vojtsechovski, maar ik beschouw het als mijn plicht dit essay samen te stellen en te schrijven ter nagedachtenis aan de mens, architect, Geëerd Kunstenaar van de Moldavische SSR, wetenschapper en mijn professor, die zijn beste jaren heeft gewijd aan de heropleving van de architectuur en bouwkunst in het naoorlogse Moldavië.

Men kan het woord «print», dat afdruk betekent, vele malen uitspreken, maar er telkens iets anders onder verstaan. In het eerste geval kan het gaan om drukwerk in een drukkerij, in een grote oplage, de zogenoemde offsetdruk. In het tweede geval kan het een printerafdruk zijn, dat wil zeggen vermenigvuldiging vanaf een computer door middel van een printer. In het derde geval gaat het om drukwerk in een grafische werkplaats of in het atelier van een kunstenaar.

Zijn werk op het gebied van de vormgeving van artistieke jeugdliteratuur, van leerboeken tot klassieke werken van de grootste Russische, Europese en Moldavische auteurs, heeft actief bijgedragen aan de invoering in Moldavië en Rusland van vooruitstrevende beginselen voor boekillustratie en artistieke boekvormgeving, boekgrafiek en kalligrafie.

In de moderne kalligrafie nemen pennen als schrijfinstrumenten nog altijd een vooraanstaande plaats in, of het nu gaat om een rietpen, een metalen pen of een veer van een wilde vogel. Het fascinerend onaangeroerde oppervlak van het blad en het onvergelijkelijke gevoel van het contact tussen pen en papier blijven een impuls voor het scheppen. Men blijft zoeken naar nieuwe uitvoeringsmethoden en naar nieuwe principes voor de compositie van het kalligrafische opus. De moderne kalligrafie gebruikt computertechnologie zonder de brede pen praktisch te verdringen. Tegenwoordig leven penselen, inkt en verf vrijelijk samen met de computer.

De ansichtkaart... Is zij niet een weerspiegeling van het leven van mensen, van een land, van een tijdperk? Maakt zij geen deel uit van de algemene kunstcultuur? Wordt haar het recht toegekend een element van de materiële en historische cultuur te zijn, ontstaan uit de behoeften van de dag en deelnemend aan de dagelijkse noden? Welke rol kan aan deze kleine vorm worden toegekend bij voorlichting, propaganda en de vorming van artistieke smaak?

Vijftien jaar waarin specialisten en enthousiastelingen op het gebied van design in hun creatieve werk werden verenigd. Deze periode bracht veel schokken en veranderingen met zich mee, maar wij hebben dit doorstaan en zijn trouw gebleven aan onze creatieve idealen en professionele vriendschap.

Samen gingen we door de stad Chisinau wandelen, elkaar uiteenlopende vragen stellend en aandachtig naar de antwoorden luisterend. De slotfase van onze tocht werd de uitnodiging tot samenwerking bij het ontwerpinstituut «Kisjinevgorproekt», dat onder leiding stond van J. Toemanian. Daar werkte toen een cohort interessante, getalenteerde architecten en er zou een nieuw creatief atelier «KM 7» worden geopend.

Een kalligraaf - iemand die zich bezighoudt met letterbeelden - moet zeer goed kunnen lezen, zich grondig in de tekst verdiepen en zich in een karakteristiek schrift kunnen uitdrukken. Wanneer men aandachtig kijkt naar de kalligrafische werken van Alexander Makovey, voelt men de energie en stuwkracht van een man. En het gaat niet om plastische oplossingen, noch om de beheersing van nieuwe compositorische technieken voor de opbouw van een kalligrafisch opus, maar om de gewaarwording van een kunstenaar-kalligraaf die doordrenkt is van en ademt met het schrift. Hoe hij ook denkt en schrijft, hij weerspiegelt zich steeds volledig in zijn artistieke schrift, in zijn houding tegenover het leven, tegenover zichzelf en tegenover het grafeem. Hij kan zich niet verbergen voor zijn temperament, zijn thema en zijn esthetiek.

Geboren in 1923 in een Moldavisch dorp, leerde hij als tienjarige jongen de grondbeginselen van de Russische taal in een nederzetting voor bannelingen in de oblast Kirov. In diezelfde streek werd hij kunstenaar nadat hij de Kunstschool van Kirov had voltooid, waarvoor hij op bastschoenen 170 kilometer naar de stad had afgelegd.

Het is 25 jaar geleden dat de Bond van Ontwerpers van Moldavië werd opgericht. In die tijd is de staat de USSR, die deze creatieve Bond in het leven riep, verdwenen. De eeuw die de geboorte markeerde van zo'n werkelijk belangrijk beroep als «ontwerper» is voorbijgegaan; daarmee hebben wij ook vele van onze collega's verloren die aan de basis stonden van het Sovjet-, republikeinse en postsovjetontwerp. De fundamenten die zij voor het gebouw van het «design» legden, bleken echter solide en juist. De moderne mens vereert design in al zijn verschijningsvormen: mode, interieur, auto enzovoort. Niet de beeldende kunst, film of televisie voeren tegenwoordig de boventoon; juist design is «de belangrijkste van alle kunstvormen». Het leeft in tijd en ruimte: het heeft de architectuur in bezit genomen, is doorgedrongen in het theater en de literatuur, en heeft zich ingebed in de economie en de dagelijkse communicatie. Het is niet langer het vroegere kunstzinnige construeren, het is een houding tegenover het moderne leven. Design - is het merk van de tijd. Design - is een verschijnsel van de moderne cultuur, een teken van beweging en verandering.

Een van de belangrijke data in mijn biografie is 10 februari. Vijfentwintig jaar geleden werd op deze dag in Chisinau het eerste exlibrismuseum in de voormalige Sovjet-Unie geboren. Onlangs, toen ik de papieren doorzocht die met deze gebeurtenis verband hielden, dacht ik met huiverende spijt eraan dat een grote en noodzakelijke onderneming, die zo goed was begonnen, helaas geen verdere ontwikkeling heeft gekregen.

Op dat moment telde het 10 pleinen. Gewoonlijk ontstonden zij op kruispunten van straten en wegen bij de toegang tot de stad. Zij werden hoofdzakelijk voor handel gebruikt. De grootste pleinen van de stad waren: het «Oude» plein (het oudste, gelegen hoger op de helling van de heuvel dan de oversteekplaats over de rivier de Byk en de Mazarakijev-heuvel (tegenwoordig - de G. Vieru-boulevard); «Rode rijen» (het plein met een handelsplein op het huidige terrein van de Centrale Markt); het «Vee-aanvoerplein» (later het Tsjoeflinski-plein); het «Hooiplein» (omgeving van het Republikeinse Stadion); het «Duitse» plein (tegenwoordig het «Dynamo»-stadion); het «Stationsplein» en andere.

Sinds ongeveer de jaren zestig, met de ontwikkeling van de boekproductie, ontstond overal opnieuw belangstelling voor het boekmerk. Bibliofielen en kunstenaars begonnen zich steeds duidelijker bewust te worden van hun diepe betrokkenheid bij de veelzijdigheid van de cultuur. In wezen ontdekte de jonge generatie tijdens de dooiperiode haar „eigen cultuur”, kunst en literatuur opnieuw. Er ontstond behoefte aan classificatie, behoud en markering van particuliere bibliotheken. Het boekmerk-ex-libris herleefde.

In mijn leven heb ik niet alleen het voorrecht gehad om met een groot beeldhouwer om te gaan (wat zonder overdrijving kan worden gezegd), maar ook om met hem samen te werken. In 1976 werkte ik aan de ontwerpdocumentatie voor de inrichting van het terrein van het Administratiegebouw van het Centraal Comité van de Communistische Partij van Moldavië. Dit project omvatte ook het ontwerp van een granieten sokkel voor een compositie met twee figuren, gewijd aan de grondleggers van het wetenschappelijk communisme, K. Marx en F. Engels. L. I. Dubinovski werkte met de hem kenmerkende energie aan de verwezenlijking van het idee. De stedenbouwkundige situatie was tamelijk ingewikkeld en de maestro werkte steeds nieuwe varianten uit, die hij afstemde met de „opdrachtgever” - de eerste secretaris van het Centraal Comité van de Communistische Partij van Moldavië. Alle varianten waren interessant en konden succesvol worden uitgevoerd, maar de beeldhouwer zocht geen traditionele oplossing. De taak werd nog aanzienlijk bemoeilijkt doordat deze twee mannen (K. Marx en F. Engels) sterk verschilden in lengte en betekenis.

De architect werd geboren in de stad Balta, in een gezin van een arbeider-steenhouwer. In 1932 voltooide hij de bouwtechnische vakschool van Odessa, en in 1939 de faculteit Architectuur van het Odessa Instituut voor Ingenieurs in de Civiele en Gemeentelijke Bouw. Vanaf 1940 werkte hij bij „Dorproekt”, waar hij een grondige praktijkopleiding in het ontwerpen doorliep. In deze periode van zijn werkzaamheid valt de aandacht van de architect voor het gebruik van het architectonische erfgoed op, evenals zijn creatieve toepassing van karakteristieke elementen van de volksarchitectuur. Hij gebruikte plaatselijke bouwmaterialen breed en vakkundig: steen voor muren en bekleding, natuurlijk hout en dakpannen. Hij maakte gebruik van lokale tradities in de bewerking van materialen en het gebruik van kleur.

Viktor Fjodorovitsj Smirnov was een verdienstelijk kunstenaar van de Moldavische SSR, kandidaat in de architectuur, universitair hoofddocent en hoofd van de afdeling „Architectonisch ontwerp en stadsplanning” van het Polytechnisch Instituut van Chisinau /tegenwoordig de Technische Universiteit/.

In mei is het honderd jaar geleden dat onze landgenoot, academicus van de architectuur Alexej Viktorovitsj Shussev, overleed. Zijn eerste en laatste objecten realiseerde de grote architect in Chisinau. Dit is het huis van de familie Karchevski in de Rozenvallei - daar staat nu een woonhuis, 1897 - en het voetstuk van het monument voor V. I. Lenin, van de beeldhouwer S. Merkoelov, 1949 (verwijderd).

Tegenwoordig is het, wanneer men door de oude straatjes van Chisinau wandelt, moeilijk zich voor te stellen dat de prachtige gebouwen en bouwwerken, onmiskenbaar getekend door de beste voorbeelden van de wereldarchitectuur, zijn gebouwd in een provinciestadje, aan de rand van het Russische Rijk. Het is moeilijk zich voor te stellen dat deze objecten verrezen aan schamele, onverharde straatjes, zonder groenvoorzieningen en zonder verlichting in de nachtelijke uren. Grote verdienste hiervoor komt toe aan de uitmuntende architect, ereburger van de stad Chisinau en maatschappelijke figuur Aleksandr Iosifovitsj Bernardazzi.

Ik heb Agasi Jeremovitsj Ambarcumjan meer dan dertig jaar gekend. Onze eerste kennismaking vond plaats in 1965, toen ik stage liep bij het ontwerpinstituut „Moldgiprostroj”. Het instituut bevond zich toen in het centrum van Chisinau, aan de A. Poesjkinstraat en de Ștefan cel Mareboulevard. Ik ontmoette deze architect binnen de muren van de ontwerporganisatie en besefte door mijn jeugd allerminst de betekenis van deze bouwmeester. Pas elf jaar later kreeg ik de gelegenheid met Agasi Jeremovitsj samen te werken.

Op 22 september 2003 overleed de verdienstelijke architect van de Moldavische SSR Anatoli Vasiljevitsj Kolotovkin. /Geboren op 3 augustus 1928 in de stad Konotop, oblast Soemy/ Na het voltooien van de afdeling Architectuur van het Polytechnisch Instituut van Lviv werd hij naar Chisinau uitgezonden. Sinds 1953 werkte hij in Chisinau en ontwierp hij een aantal objecten. Vanaf 1958 was hij plaatsvervangend hoofdarchitect van Chisinau. Van 1964 tot 1970 was hij hoofdarchitect van Chisinau. Van 1974 tot 1992 was hij directeur van het Staatsontwerpinstituut „Moldgiprostroj”.

De werken van Grigory Bosenko werden geëxposeerd op de All-Unie-tentoonstelling van exlibris (1972, Lviv); de internationale tentoonstelling «Boek-75» (1975, Moskou); de Republikeinse tentoonstelling van beeldende kunst «Jeugd van het land» (1976, Chisinau); de All-Unie-tentoonstelling van beeldende kunst «Jeugd van het land» (1976, Moskou); de Eerste Republikeinse exlibristentoonstelling (1976-1977, Chisinau); de internationale wedstrijd-tentoonstelling (1978, Lugano, Zwitserland).

Het typografische, handgeschreven ex libris - het prototype van boekmerken met een onderwerp en compositie - heeft een eeuwenlange geschiedenis. Boeken vertegenwoordigden in die tijd een uitzonderlijke waarde. Eigenaars van bibliotheken: kloosters, geestelijken, feodale heren - markeerden hun collecties met een teken en beschermden ze daarmee tegen dieven. Afschrijvers brachten aan het begin van een boek een schriftelijke aanduiding aan dat het boek toebehoorde aan een bepaalde bibliotheek of persoon. Later begon men het boek te versieren met een getekende vignette die met initialen was vervlochten.

Het boekmerk of ex libris (vertaald uit het Latijn ex libris - uit de boeken) vindt zijn oorsprong in de cultuur van het Oude Egypte, in de tijd van farao Amenhotep (veertiende eeuw v.Chr.), toen aan papyrusrollen faienceplaatjes met het persoonlijke zegel van de heerser werden bevestigd. De ontwikkeling van het ex libris in West-Europa werd in niet geringe mate bevorderd door de belangstelling ervoor van zulke vermaarde meesters als Albrecht Dürer, Lucas Cranach en Hans Holbein, gedurende de achttiende tot de twintigste eeuw.

2001 „Groetgravure GB” Chisinau. Uitgeverij „GREGORY”

Het behoren tot de intellectuele kunstenaars bepaalt zowel de benadering als de regie en de ordening van stilistische en technische middelen. Tekens en motieven, manieren om het onderwerp en de compositie op te bouwen, veranderen, maar het klimaat en de raadselachtigheid blijven. De nauwkeurigheid van de gekozen middelen voor de opbouw bepaalt de compositie, waarin het toevoegen of verwijderen van welk element dan ook betekent dat de inhoudelijke en artistieke structuur wordt vernietigd.

„Architectuur is mijn eerste liefde”, bekent de kunstenaar zelf. Hij studeerde af aan de faculteit Architectuur van het Polytechnisch Instituut van Chisinau. Hij ontwierp talrijke openbare gebouwen; de interessantste daarvan waren het ontwerp van een kinderanimatiestudio en het „Internationale Huis voor republikeinse en uniale degustaties”. Helaas werden beide niet gerealiseerd, omdat de opdrachtgever in die tijd de belangrijkste persoon van de republiek was, die kort daarna uit zijn functie werd ontheven. In de fase van het architectonische ontwerp werden deze werken en de interieurs voor het gebouw van het Centraal Comité echter bekroond met een diploma bij de Uniebrede wedstrijd voor ontwerpen van jonge architecten.

In het proces van de ontwikkeling van de menselijke samenleving en haar cultuur verandert ook de esthetiek, dat wil zeggen de zintuiglijke waarneming van de omringende wereld. Samen met de algemene vooruitgang breidt de kring van processen en verschijnselen in de kunst zich uit die het object worden van een nieuwe esthetiek, het object van een nieuwe cultuur, van nieuwe begrippen. Er bestaan bepaalde onderlinge verhoudingen tussen de kunst in de praktijk en de theoretische tendensen (waarbij de invloed van de ideologie buiten beschouwing wordt gelaten).

In het proces van de ontwikkeling van de menselijke samenleving en haar cultuur verandert ook de esthetiek, dat wil zeggen de zintuiglijke waarneming van de omringende wereld. Samen met de algemene vooruitgang breidt de kring van processen en verschijnselen in de kunst, die het object vormen van een nieuwe esthetiek, het object van een nieuwe cultuur, nieuwe begrippen, zich uit. Er bestaan bepaalde onderlinge verbanden van de kunst in de praktijk en in theoretische tendensen (waarbij de invloed van de ideologie buiten beschouwing wordt gelaten).

Hoeveel verschillende begrippen deze woorden ook omvatten, men moet juist daarmee beginnen: Grigory Bosenko is een hedendaagse kunstenaar. Intuïtie, eruditie en ervaring stellen hem niet alleen in staat de fijnste schommelingen in het huidige stelsel van wereldbeschouwingen te volgen, maar er ook als schepper aanwezig te zijn. Bosenko's creatieve manier, beelden en ideeën voegen zich soepel in de reeks van artistieke waarden van het tijdperk, omdat zij volledig overeenstemmen met de tendensen ervan.

Bosenko herinnert zich zijn leraren met dankbaarheid: eerst N. T. Samborski, een voortreffelijk pedagoog die hem voor boekgrafiek wist te begeesteren. Vervolgens V. A. Vojtsechovski, wetenschapper en getalenteerd bouwmeester, die een voorbeeld bleef van volharding, eruditie en compromisloze dienst aan de architectuur. En ten slotte de architect Ju. B. Toemanian, die zich in gelijke mate bezighield met de praktijk en theorie van de beeldende kunst en architectuur.

Grigory Nikolajevitsj Bosenko werd in 1947 geboren in Kilia, oblast Odessa. In 1972 voltooide hij de architectuurafdeling van het Polytechnisch Instituut van Chisinau, genoemd naar S. Lazo. In tien jaar werk op het gebied van de architectuur wist G. Bosenko veel tot stand te brengen; als resultaat daarvan werd hij in 1977 laureaat van de All-Unie-tentoonstelling-wedstrijd voor het werk van jonge architecten, voor het ontwerp van het instituutsgebouw van de NPO «Jalsveny» en de ontwikkeling van de interieurs van het administratieve gebouw van het Centraal Comité van de Communistische Partij van Moldavië.

In 1972 voltooide hij de architectuurafdeling van het Polytechnisch Instituut van Chisinau, genoemd naar S. Lazo. G. Bosenko is lid van de Unie van Kunstenaars van de USSR en de Unie van Architecten van de USSR, en voorzitter van de exlibrisafdeling bij het republikeinse bestuur van het Vrijwillige Genootschap van Boekenliefhebbers van de Moldavische SSR. Gedurende een aantal jaren bevordert hij actief de kunst van het Moldavische boekteken. Het ex libris is al lange tijd een interessegebied van de kunstenaar. Het eerste ervan werd in 1971 uitgevoerd.