De nationale cultuur van de Gagauzen in de ex-librissen van Peter Plach - «Russisch Ex-librisblad»

Pjotr Nikolajevitsj Vlah werd in 1945 geboren in de stad Comrat, Moldavische SSR. Hij studeerde af aan de Republikeinse Kunstschool I. J. Repin in Chisinau en aan het Staatsinstituut voor de Grafische Kunsten I. Fjodorov in Lviv.

De kunstenaar creëerde ongeveer honderd boekmerken die gewijd zijn aan de hedendaagse cultuur van de Gagauzen. Veel ex-librissen zijn opgedragen aan verzamelaars en beheerders van voorwerpen uit de Gagauzische cultuur en folklore.

De werken van Pjotr Vlah werden geëxposeerd op de tentoonstelling van de gehele Sovjet-Unie «Ex-librissen van de volkerenfamilie», gewijd aan de vijftigste verjaardag van de oprichting van de USSR (1972, Vilnius); de ex-libristentoonstelling van de gehele Sovjet-Unie (1972, Lviv); de tentoonstelling van het Moldavische ex-libris (1973, Moskou); de ex-libristentoonstelling van de gehele Sovjet-Unie «Voor ons vreedzame geluk» (1974, Vilnius); de internationale tentoonstelling «Boek-75» (1975, Moskou) en op republikeinse tentoonstellingen in Chisinau.

Tegenwoordig woont en werkt de kunstenaar in de stad Comrat (Gagauzië, Republiek Moldavië).

De verschijning van Vlah op ex-libristentoonstellingen in de jaren zeventig was onverwacht. Aan de tentoongestelde werken was te zien dat hij een kunstenaar was die één thema had gevonden en doorvoeld. Het was duidelijk dat de graficus in zijn creatieve ontwikkeling niet alleen consequent, maar ook organisch was. Alle miniaturen van Pjotr Vlah zijn uitgevoerd in de techniek van de linoleumsnede. Jarenlang graveren in deze techniek stelde de kunstenaar in staat de specifieke kenmerken en bijzonderheden ervan grondig te bestuderen en te begrijpen en bepaalde successen te behalen.

Pjotr Vlah kent de nationale decoratieve en toegepaste kunst goed en verwerkt elementen daarvan in al zijn boekmerken. Het zijn vlakke miniaturen die bekoren door hun oorspronkelijke visie, de eenheid van hun compositorische oplossing en hun technische meesterschap.

De afbeelding in de miniaturen (zoals dat niet zelden het geval is in de kunst) dient als drager van een spiritueel beginsel, als verpersoonlijking van een bepaald geheel van denkbeelden over cultuur en dagelijks leven, ontwikkeling en smaak. De kunstenaar handhaaft de traditionele samenhang tussen het boekmerk en het karakter van de verzameling van de bibliofiel, diens smaak en belangstelling.

De door Vlah vervaardigde ex-librissen neigen naar symbolisme. Daarin wordt de inhoud van het ex-libris niet alleen op de gebruikelijke beeldende wijze uitgedrukt, maar dient ook de stijl waarin het vlak is uitgewerkt als een soort uitdrukkingsvorm van het beeld van de eigenaar.

Voor een aantal van deze kunstenaars waren dergelijke zoektochten een voorbijgaande gebeurtenis in hun oeuvre en raakten zij de grondslagen van hun kunst niet wezenlijk. Voor Vlah werden ze een zaak van overtuiging en omvatten ze zijn gehele creatieve ontwikkeling. Dat wil zeggen dat hij, volgens alle fundamentele kenmerken van de ontwikkeling van een kunstenaar, beantwoordt aan de aard van het artistieke gevoel, en wij zullen ons niet vergissen als wij zeggen dat de ex-librissen van Vlah verbonden zijn met de zoektocht naar een oorspronkelijke Gagauzische scheppingskunst. In zijn gravures zoekt hij aansluiting bij motieven, technieken en beeldende procédés die door de nationale cultuur zijn ontwikkeld. Deze thema’s klinken in de plastische gebeurtenissen van de miniatuur onveranderlijk als de belangrijkste door.

Juist in dit verband is het passend te spreken over een verdienste die een van de belangrijkste kenmerken van het oeuvre van Pjotr Vlah vormt, - het vermogen om het beeld van de bibliofiel uit te drukken, en wel niet op een abstracte, maar op een diep persoonlijke wijze. Volgens dit principe verleent de kunstenaar de ex-librissen een symbolische betekenis. In de onderwerpen concentreert hij de ontwikkeling van twee beginselen, waarmee twee beeldende procédés overeenkomen: het eerste, werkelijke en belangrijkste object, geconcretiseerd en geplaatst in het tweede - het textueel-betekenisvolle. Dit plastische thema loopt als achtergrond door alle ex-librissen heen en lijkt het dramaturgische principe van de «doorgaande handeling» te herformuleren tot het principe van de «doorgaande afbeelding». Hiertoe behoren de ex-librissen van de etnografen J. V. Popovitsj, M. Marunevitsj en S. Kuroglo, en van het Gagauzische Historisch-Etnografische Museum in het dorp Beșalma.

De zoektochten in de ex-libriskunst van de jaren tachtig en negentig kunnen worden toegeschreven aan het begrijpen en doorgronden van andere stilistische procédés. De grafische bladen bestaan uit dezelfde frontale composities, maar nu zonder texturen. De expressiviteit krijgt telkens een andere klank. De composities trekken de aandacht door hun bijzondere benadering van lijn en vorm. Tegelijkertijd is dit niet langer de traditionele compositie met haar concrete vormen en complexe texturen, zoals wij die vaak in het vroege oeuvre van de kunstenaar zien. Het klassieke motief verschijnt hier in een andere interpretatie, waarin tekenvaardigheden en invloeden van de volkskunst te onderscheiden zijn. Het verandert in verschillende uitingen van symbolische aard. Deze wereld wordt plastisch doordacht; nu eens in de associatieve breking van beelden, dan weer in concrete voorwerpen. En hoewel hier geen directe analogieën bestaan en de stilering voldoende verhuld is, schept zij toch het noodzakelijke gevoel van een algemene geest die verbonden is met een specifieke geografische en historische omgeving. Zo ontstaat een metafoor die een draad van continuïteit spant van literaire en beeldende tradities naar de hedendaagse wereldbeleving van de schepper. De in oplage gedrukte ex-librissen blijven zich onderscheiden door originaliteit, decoratieve compositorische oplossingen en de nauwkeurigheid waarmee de gravures zijn uitgevoerd.

Nog steeds bewerkt P. Vlah het linoleum met een burijn en dragen zijn werken iets onnavolgbaars in zich. In de miniaturen zijn stilte en emotionele bedachtzaamheid te lezen. De kunstenaar heeft zelf zijn positie bepaald. Hij aanvaardt een concept dat een beeldende structuur omvat die bedoeld is om de afbeelding tot de betekenis van een symbool te verheffen. Ondanks de eenvoud van het onderwerp van elk van zijn grafische werken draagt ieder nieuw boekmerk de kiem van toekomstige werken, van toekomstige miniaturen in zich. Nog steeds zoekt de auteur aansluiting bij volksmotieven, folkloristische technieken en creatieve procédés die door de gehele geschiedenis van de grafische kunst zijn ontwikkeld, (in het bijzonder bij de stijl van de langshoutgravure, die het duidelijkst vertegenwoordigd is in de werken van grote meesters).

De betekenis van de artistieke activiteit van Pjotr Vlah - een kunstenaar uit de sfeer van de decoratieve en toegepaste kunst, is nog niet volledig begrepen en bestudeerd. Zijn oeuvre moet nog door kunsthistorici worden geanalyseerd, maar nu al kan worden gezegd dat de kunstwerken van P. Vlah een grote en belangrijke plaats innemen in de beeldende cultuur van Gagauzië.